- KENT ve SU - Su Kıyısı kentler ve Kentsel Tasarım
-
I. Amsterdam
1600'lerin başlarında bir su ve kanallar kenti olarak planlanmış Amsterdam kenti, insan-kent-su ilişkisinin en canlı ve sağlıklı olduğu bir dünya kentidir.
Şekil 1. Amsterdam
Kaynak : http://offline.area3.net/wartime/img/amsterdam.jpg
İç içe geçmiş dairelerden oluşan Kent 17. ve 18. yüzyılların çok zengin cepheler içeren mimarisi ile günümüzde Avrupa'nın sanat ve kültür başkenti niteliğindedir.
Şekil 2. Amsterdam’da Yol Ve Kanal Sistemi
Kaynak : http://homepages.cwi.nl/~steven/amsterdam.gif
Planda görüldüğü gibi; su yolları ulaşımını otobüs, tramvay ve metro sistemleri tamamlamaktadır. Amsterdam’da 600’den fazla köprü bulunmaktadır. Kanallar üzerinde ulaşım (yaya-taşıt) köprüler ile yapılır.
Resim 1 : "Staalstraat" (Steel Street/Çelik Caddesi). Kloveniersburgwal üzerindeki Açılan Köprü
Kaynak : http://www.gardenhomearchitects.com/22-Amsterdam_VT-027.htm
Resim 2 : 1648 Tarihli De Magerebrug (the Lean) veya Skinny Köprüsü
Skinny Köprüsü Amstel Nehrini birleştiren birçok büyük köprüden biridir. Resim 2’de köprünün güneyinden çekilen bu fotoğrafta köprünün açılır mekanik bölümü görülmektedir.
Amsterdam’da kanalların iki kenarında mimari olarak çok zengin (Barok, Art Noveu, Modern) bir yapılaşma oluşmuştur.
Resim 3 : Keizersgracht Köprüsü ve Kanal Kenarı Mimari Örnekler.
Resim 4 : Amsterdam Kanallar Üzerindeki Köprüler
Resim 4’de görüldüğü gibi nehir ve kanalların her iki kıyısında yaya ağırlıklı yollar ile bisiklet yolları kullanımı çok yaygındır.
Amsterdam’da İstasyon çevresi restore edilmiş ve “Coffee House” olarak kanalda motor turu yapanlara hizmet vermektedir. Kanal turu, turizmin en ilgi çekici noktalarındandır.
Kanal ve su yolları aynı zamanda ulaşım ve gezinti için idealdir. Yaya / taşıt trafiği su yolları ile bütünleşecek şekilde planlanmalıdır.
Su yolları sadece ulaşım/dolaşım için değil, yük nakliye amaçlı da kullanılmamakta, bunun için gerekli yanaşma, boşaltma olanakları sağlanmaktadır. Kanal derinliği sürekli dip taraması ile, belirli tonajlı gemilerin ulaşımına olanak sağlayacak şekilde tutulmaktadır.
 |
Venedik, Amsterdam, Viyana gibi kentler daha çok yayalar için tasarlanmış kentlerdir.
Deniz ortasında adalar üzerine kurulmuş, kanallar ile ulaşım yapılan rüya şehirdir Venedik.
Yüzyıllardır su ile yaşamın içiçe olduğu; tarih,kültür ve sanat şehridir. Venedik; San Marco Meydanı’ndan başlayan ve Büyük Kanal (Canal Grande) ile kent içine dağılan bir su sistemine sahiptir. Kent içine araç sokulmamakta tamamen yaya, bisiklet ve su ulaşımını sağlamaktadır. Kanallarda gondollar, küçük tekne ve motorlarla ulaşım sağlanmaktadır.
Venedik’te de 400’den fazla köprü 114 farklı kanalı birleştirmektedir.
 |
2500 yıllık tarihi ile bir dünya başkenti! zengin bir tarih,kültür ve sanat şehri....
Kentleşme,mimarlık,sanat,kültür kökenleri bu kentte atılmıştır.kent içinde akan tiber (tevere) nehri zengin kıyı kullanımı ve gemi şeklindeki adası ile romaya pek çok şey katmıştır. antik köprü ve eserler bugün bile ayaktadır. tiber’in alüvyonları ile oluşmuş “tiber ısland” hastahanesi ile ünlüdür. kıyı boyu perde ağaçlandırılması, yaya ve trafik köprüleri nehrin aktif olarak kullanımını sağlamaktadır.nehir kıyısı boyunca yürüyüş yolları “promenad”lar yayalara zengin olanaklar sağlamaktadır.roma, arkeolojik ve tarihi eserleri ve tiber nehri üzerindeki tarihi köprüler, su peyzajına sanatsal katkılarda bulunmaktadır nehir kıyısı tamamen denetim altına alınmıştır. ana yaya aksları, havuz ve heykellerle süslü meydanları nehre bağlayan bir sistem oluşturulmuştur.
 |
BELÇİKA
belçika ve hollanda, insanın suya karşı savaşını ve onu kendi amaçları doğrultusunda kullanımın gerçek birer örneğidirler. kuzey denizine doğru batak ve kumul alanlar kazanılarak, 80 millik bir alanda çeşitli kentler ve en önemli ithalat limanı olan knokke ve zeebrugge kurulmuştur.
günümüzde belçika, diğer birçok avrupa ülkesi gibi kanal ve nehir sistemi ile donatılmıştır. tarama ve dolgu teknololist ile kanal ve mendirek yapım teknolojisi doğaya karşı geliştirilmiş, doğanın vahşi su gücü yararlı hale getirilmiştir. su yolları, otoyollar gibi kullanılmaktadır.
kıyı kenarı düzenlemesi ve mendirek yapımında kullanılan beton bloklar ve kullanımı
MOSKOVA
sovyetler birliği başkenti moskova,doğu blokunda kent ve nehir ilişkisine iyi bir örnektir.
radial plana göre gelişmiş kentin, merkez ve ana odak noktası “ moskva” nehri olmuştur.
kent kanallar çevresinde ve nehir boyunca gelişmiş ve nehir kentin en önemli ulaşım ve dinlenme mekanı olmuştur.
kent merkezinden geçen “moskva” nehri, köprüler ile bağlanmış, çeşitli rıhtım ve setlerle su sporları/ rekreasyona ve ulaşıma olanak sağlamıştır.
açık alanlar ve yeşil alanlar sistemi, orman- park koruma kuşağından başlar ve kenti sürekli bir yeşil alanlar sistemi olarak keser nehir bu sistemin en önemli odak noktasıdır.
wıntelsbacher krallarının 650 sene hüküm sürdüğü ve birbirinden güzel mimari eserlerle süslü bir “ bavyera” kenti münih
“yaşamak ve yaşatmak” münihlilerin parolasıdır.şenlikler, karnaval (faschıng) kültür ve sanat olayları......
bira bahçeleri ısar nehri kenarında yer alır.englıscher garten (ingiliz bahçesi) deutsches museum (alman müzesi) ve bir çok park/anıtsal yapı nehri süslememektedir.
munihtede nehir ve kentsel yeşil alanlar birbirini bütünlemektedir kent merkezi ile yeşil içiçe yaşar ulaşımda yaya/taşıt/tramway/su sistemleri kullanılır.
PARİS
“paris bir şenliktir”. kültür, sanat, ticaret kenti parite sen nehri gece ve gündüz merkez işlevini sürdürmektedir.iki kıyıda cafeler, lokantalar, parklar vb.ile süslenmiş canlı bir kentsel nehirdir.
pariste sen nehri, romantizmin ve aşıkların nehridir. aynı zamanda canlı bir yaşam ve ticaret aksıdır. sen nehri bir tarih nehridir, ortasındaki adada notre- dame kilisesi, adalet sarayı yer alır.kent ile yaya, meydan ulaşım ilişkileri kurulmuştur.merkez nehir ile hava ve nefes almaktadır. nehir turları, nehir kenarı sanat olayları ve “cafe” ler sen nehrini paris yaşantısı içinde önemli bir odak noktası kılmaktadır.
thames nehri iki kıyısında londranın en önemli idari, kültürel ve ticari yapıları yeralmaktadır.nehir londra için bulunmaz bir dinlenme olanağı sağlamaktadır.nehir kıyıları aynı zamanda sakin sessiz bir yerleşim için idealdir.
“london docklands” projesi, thames nehri kenarında 2020 yılı için londraya yeni bir kent merkezi oluşturmayı amaçlar.
thames dokları, 1700’lerden günümüze londranın en önemli ticari ulaşım bağlantısı olmuştur.1955’lere kadar kullanılan doklar, yeni limanın yapılmasıyla terkedilmiş bir çöküntü.alanı haline gelmiştir.
“greenland dok”u london docklands development corporatıon tarafından yeni bir kent merkezi olarak planlanmıştır.
ticaret,kültür, konut fonksiyonları su ile bütünleşecek şekilde yer alacaktır.
su ve yeşilin bir arada yeraldığı yat limanı ile bütünleşen bir tasarım, yaya ağırlıklı ve su ulaşımına dayalı bir yerleşim planı gerçekleştiriliyor.plan amaçları; çağdaş yaşanabilir bir kentsel çevre olan “greenland dock”u plan maketinin thames nehrinden görünüşü..
“charıng cross”tan “ısle of dogs” a 20 dakikada ulaşım şehir trafiğinde mümkünmü?
kent için yeni bir “su şehri” yaratılmaktadır.
LONDRA THAMES NEHRİ TAŞKIN ALANLARI
nehirler herzaman insanlara karşı dost olmamışlardır.zaman zaman büyük felaketlere neden olan sel, taşkın gibi afetler görülmektedir.
kentleri korumak için pek çok önlem alınabilir.barajlar, setler,drenaj kanalları, kilit sistemleri, taşkın setleri gibi.
londra thames barrıer’ı modern teknolojinin eseri olarak kenti korumakta, nehir suyunu denetim altına alarak, çevresinde emniyetli bir yaşama izin vermektedir.
bu bölüm “ nostaljik” değil, geçmişten alınacak dersleri gösteren “gerçekçi” bir anlayışla hazırlanmıştır.
insan tarihten ders almalıdır.yıkıp yokettiklerimizi bilmeli plan ve uygulamalarda bunu “onaracak” şekilde davranmalıyız.
belediyeler, kamu “çevre duyarlılığı”nı halka yaymada en etkili kuruluşlar olmalıdır.
İSTANBUL
yanlış ve çirkin yapılaşma kanalizasyon sistemi ve arıtmanın bulunmayışı, sanayi gibi diğer çevre kirletici kullanımların su çevresinde bulunması; erezyona engel olacak tedbirlerin alınmaması herşeyden önce suya maddi çıkar kaygısı ile yaklaşılması, akarsu ve denizler için en büyük tehlikelerdir.doğa yok olurken insanı beraberinde yoketmektedir.
KÜÇÜKSU
18-19 yy’da istanbul kağıthane ve küçüksu dereleri, mesire yerleri olarak ünlü lale devrine sahne olmuşlardır. su motifi bu dönemde zengin ve büyük ölçüde kullanılmış, üzerine şelale, köşk, kasr, çeşmeler inşa edilmiştir.
KAĞITHANE
kağıthane deresi 28 m. genişlik ve 1100 m. uzunlukta bir kanal biçimine sokularak üzerinde türk mimarı tarzı ile çeşitli yapılar inşa edilmiştir.
prof. sedat h. eldem’e göre, sadabad ve çağlayanlar hiçbir yabancı etki altında kalmadan, tamamen türk gelenek, üslup ve zevki ile inşa edilmiştir. ilk kuruluş, ııı. ahmet zamanı (1723) olmuş, nedim ünlü “kaside der vasfı sa2dabad” ını bu devirde yazmıştır.
derenin suları “ çadır köşkü” önünde, kanal içine inşa edilmiş iki bend üzerinden akarak çağlayanlar oluşturur.büyük bir havuzda toplanır.bunu sağlamak amacıyla bir çok su yolları, galeri, hazneler inşa edilmiştir.ancak bakımsızlıktan kısmen yokolmuştur.
ıı. mahmud zamanında (1806-1816) sadabad sarayı yenilenmiş köşk. kasr ve kameriyeler inşa edilmiş, türk bahçesi yeniden düzenlenmiştir.
türklerde, su ve yeşilin birarada zengin bir şekilde kullanılmasına en iyi örnek sa’dabaddır. mimari su ve yeşil peyzaj ile mükemmel olarak bütünleşmiştir.
sultan abdülaziz 1862 –1863 yıllarında sa’dabad’ı yeniden inşa ettirmiştir. çağlayan kasrı adı ile anılmaktadır.binanın yarısı doğrudan doğruya suyun üzerine oturur.
istanbul boğaziçindeki pekçok yalıyı andıran çağlayan kasrı, akarsı kullanımı, doğa ve yeşile saygının bir ürünüydü... mimari cephe karakteri ve oranları insan ölçeğini aşmamış, çevre ile uyumlu olmuştur.
kayıklarla gelinen ve atlarla gezi yapılan mesire yerleri ve köşkler, devrin dinlenme ve eğlence anlayışına uygun tasarlanmışlardır.
istanbul, boğaziçi haliç,dere ve akarsuları ile yüzyıllarca içiçe, barış ve uyum içinde yaşamış, doğa tahrip edilmeden, temiz ve bakımlı tutulmuştur. ancak, 1950 sonrası aşırı kentleşme pekçok şeyi yoketmiştir.
istanbul, yalı ve köşleri yanıp yıkılmış, yerini beton bloklar almış, deniz, akarsu, hava kirlenmiştir.haliç ve kağıthane dolmuş.” altın boynuz” yokolmuştur.bunların eski hallerini almaları pek güç ve masraflıdır.ancak,imkansız değildir... elimizde son kalan doğa parçalarını çok duyarlı ve planlı yaklaşımlarla korumak ve değerlendirmek gerek.bilinçli doğa korumak, insanı korumak demektir.insan doğanın bir parçasıdır.uyum içinde yaşamayı öğrenmeli, onakatkıda bulunmalıdır.doğak kaynakların bilinçli kullanımı, planlı planlı bir yaklaşım ile mümkündür.ancak, plan ve uygulamaların çok dikkatli,su yeşili koruyacak şekilde yapılması gerekir.
ağaç kesimi betonlaşma doğal yapının bozulmasına neden olmaktadır. su kirlenmesi,kokuşma ve balıkçılığın ölümü demektir.plan ve uygulama, korumaya yönelik, doğayı değerlendirmeye yönelik olursa gelecek kuşaklarda bu güzelliklerden yararlanabilir.
kent ve yerleşimler doğanın kaldırabileceğinden fazla, aşırı nüfus yığılmalarına sahne oldukları zaman “ çevre sorunları” ortaya çıkmaktadır. su,toprak, hava kirlenmesi, betonlasma, tarihi ve doğal yapının yokolması... aşırı yoğunlaşmaya engel olacak, düşük yoğunluklu bir kentleşme doğal ve tarihi çevrenin korunabilmesine olanak verir.
küçüksu mesiresi, roma, bizans, osmanlı dönemlerinde binlerce yıl yaşamış, gezinti, piknik, eğlence yeridir. tarihçi hammer” küçüksu, viyana’nın cennet gibi kahlenberg eteklerinden çok daha geniş ve güzeldir diyerek tarihçiliği bırakıp şairlik etmiştir. dünün istanbulu, doğa aşkı, insancılığı ve medeniyeti ile dünyaya örnek olmuştu.
çevre, doğal ve tarihi çevre bir bütündür. bizler dünyanın hakimi değiliz, atalarımızdan kalmadı, çocuklarımızdan, torunlarımızdan ödünç aldık... onu geleceğe daha güzel, yaşanabilir bırakmak gerek.. elbirliğiyle...
Doç.Dr. Mehmet TUNÇER
